Việc Việt Nam thúc đẩy xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế tại Tp.HCM và Đà Nẵng không chỉ mở ra kỳ vọng về dòng vốn toàn cầu, mà còn đặt ra áp lực phải hoàn thiện một nền tảng pháp lý đủ hiện đại để xử lý các tranh chấp xuyên biên giới, tài sản số và những mô hình kinh doanh chưa từng có tiền lệ.
Trong cuộc trao đổi với phóng viên bên lề sự kiện ra mắt Hội đồng Chuyên gia Tranh chấp FinTech và Kinh tế số VIAC, các chuyên gia pháp lý, trọng tài và tài sản số đều chung nhận định: nếu muốn bước vào “sân chơi” tài chính quốc tế, Việt Nam buộc phải thay đổi tư duy quản trị pháp lý, từ cách xây dựng luật đến cơ chế giải quyết tranh chấp.
GS.TS Lê Hồng Hạnh: “Không thể nghiên cứu kiểu mơ mộng”
Chia sẻ với phóng viên, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết việc thành lập Hội đồng chuyên gia về giải quyết tranh chấp tài sản số xuất phát từ chính những khoảng trống pháp lý mà Việt Nam đang đối diện khi xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế.
Theo ông Hạnh, đây là một mô hình “rất mới” đối với Việt Nam và mang tính quốc tế nhiều hơn là một định chế tài chính đơn thuần của quốc gia.
GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)
“Nó là định chế tài chính quốc gia, nhưng thực ra lại mang vị thế quốc tế nhiều hơn. Nếu muốn phát triển đúng nghĩa thành trung tâm tài chính quốc tế thì chúng ta phải hiểu rất sâu cách vận hành của thế giới”, ông nói.
Ông cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là Việt Nam chưa có đủ trải nghiệm thực tiễn trong vận hành trung tâm tài chính quốc tế, trong khi các lĩnh vực như blockchain, fintech hay tài sản số đều thay đổi cực nhanh.
“Điều quan trọng là phải chủ động nghiên cứu có định hướng, chứ không thể nghiên cứu kiểu ‘mơ mộng’. Muốn có giải pháp đúng thì phải có chuyên gia thực sự hiểu lĩnh vực đó”, ông nhấn mạnh.
Theo Chủ tịch VIAC, việc xây dựng nền tảng pháp lý cho trung tâm tài chính quốc tế đòi hỏi phải trả lời chính xác hàng loạt câu hỏi mới liên quan đến tài sản số, giao dịch xuyên biên giới và cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế.
“Nếu tìm hiểu không đúng, trả lời không chuẩn xác thì sẽ không có giá trị phát triển cho Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam”, ông nói.
Từ trăn trở đó, VIAC cùng Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam cùng nhiều tổ chức khác đã quyết định thành lập hội đồng chuyên gia để đồng hành cùng Chính phủ trong quá trình xây dựng thể chế.
“Mục tiêu của chúng tôi không phải đi tìm tranh chấp. Mục tiêu là góp ý chính sách, góp ý pháp luật và tham gia xây dựng nền tảng pháp lý cho trung tâm tài chính quốc tế”, ông Hạnh khẳng định.
Ông cho biết hội đồng sẽ tập trung huy động chuyên gia tham gia xây dựng chính sách, phản biện quy chế vận hành và hỗ trợ cơ quan điều hành trung tâm tài chính quốc tế khi cần thiết.
“Có những vấn đề mà cơ quan điều hành chưa thể nhận diện hết vì lĩnh vực này quá mới. Chúng tôi muốn đóng vai trò hỗ trợ để trung tâm tài chính vận hành hiệu quả nhất”, ông nói.
Luật gia Nguyễn Khánh Ngọc: “Công lý đến chậm cũng đồng nghĩa không có công lý”
Với vai trò là Hội Luật gia Việt Nam - tổ chức được giao theo sát quá trình thực thi và tham mưu hoàn thiện pháp luật trọng tài, luật gia Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho rằng xu hướng phát triển của trọng tài hiện nay là sự công nhận ngày càng rộng rãi trên toàn thế giới, đặc biệt trong bối cảnh các giao dịch thương mại xuyên biên giới tăng rất mạnh.
Theo ông, các quốc gia hiện đều xem trọng tài là một thiết chế quan trọng để giảm tải cho tòa án, đồng thời tạo ra môi trường giải quyết tranh chấp linh hoạt, hiệu quả và phù hợp với chuẩn mực quốc tế hơn.
Luật gia Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam
“Trọng tài ngày càng được cộng đồng doanh nghiệp và người dân sử dụng nhiều hơn. Chính vì vậy, các chính phủ đều có chủ trương thúc đẩy phát triển trọng tài, nếu muốn phát triển theo đúng nghĩa hiện đại, trọng tài không chỉ cần nhanh mà còn phải “thân thiện hơn với người dùng”, dễ tiếp cận hơn và có chi phí hợp lý hơn", Chủ tịch Hội Luật gia nhận định.
Trong bối cảnh Việt Nam là nền kinh tế mở với rất nhiều cam kết quốc tế, trọng tài Việt Nam cũng buộc phải tiệm cận chuẩn mực toàn cầu để đủ sức cạnh tranh với các trung tâm trọng tài quốc tế trong khu vực.
“Trọng tài Việt Nam phải hướng tới cạnh tranh quốc tế được tốt, phục vụ được tiến trình hội nhập cũng như đáp ứng nhu cầu của cộng đồng doanh nghiệp”, ông nhấn mạnh.
Đánh giá về khuôn khổ pháp luật hiện nay, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho rằng Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã tạo ra nền tảng tương đối tốt cho thị trường trọng tài Việt Nam sau 15 năm vận hành.
Theo ông, việc hơn 50 trung tâm trọng tài được thành lập cùng sự hiện diện của nhiều trung tâm trọng tài nước ngoài cho thấy môi trường pháp lý của Việt Nam đang ngày càng cởi mở hơn.
Tuy nhiên, ông cũng nhìn nhận nhiều quy định hiện nay đã bắt đầu bộc lộ hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh các tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng phức tạp và đa dạng.
Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay, theo ông Ngọc, là phạm vi thẩm quyền của trọng tài.
Ông cho biết xu hướng quốc tế hiện nay là trọng tài không chỉ giải quyết tranh chấp hợp đồng truyền thống mà còn mở rộng sang nhiều tranh chấp ngoài hợp đồng nếu các bên có thỏa thuận.
“Xu thế quốc tế hiện nay là thẩm quyền của trọng tài ngày càng được mở rộng, Việt Nam cần nghiên cứu kỹ cả thực tiễn trong nước lẫn kinh nghiệm quốc tế để mở rộng và quy định rõ hơn phạm vi giải quyết của trọng tài trong giai đoạn mới. Từ góc độ Hội Luật gia Việt Nam, chúng tôi rất mong muốn thẩm quyền của trọng tài phải được quy định rõ ràng hơn, đồng thời mở rộng hơn, phù hợp với giai đoạn phát triển mới của đất nước”, ông nhấn mạnh.
Bên cạnh câu chuyện thẩm quyền, ông Ngọc cho rằng cải cách thủ tục tố tụng trọng tài là yêu cầu rất cấp thiết nếu muốn nâng sức cạnh tranh cho môi trường pháp lý Việt Nam.
Theo ông, sau 15 năm áp dụng, nhiều quy định tố tụng đã bộc lộ bất cập và cần được rà soát kỹ lưỡng. Những quy định hiệu quả sẽ được kế thừa, nhưng những thủ tục trở thành rào cản cần phải thay đổi.
“Chúng ta cần nghiên cứu nghiêm túc và hướng tới những quy định đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận rộng rãi, xu hướng cải cách của các trung tâm trọng tài quốc tế hiện nay là liên tục rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp" ông Ngọc chia sẻ.
Ông dẫn ví dụ về cơ chế trọng tài khẩn cấp dành cho các tình huống cần xử lý ngay hoặc thủ tục rút gọn đối với tranh chấp đơn giản, giá trị nhỏ.
“Nếu một vụ việc đơn giản mà vẫn phải chạy toàn bộ quy trình tố tụng thông thường thì chi phí và bất hợp lý sẽ phát sinh rất lớn”, ông nhận định.
Ông cũng cho biết nhiều trung tâm trọng tài tại Trung Quốc hiện xử lý hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn vụ việc mỗi năm nhờ áp dụng cơ chế rút gọn và xử lý nhanh.
“Lợi thế lớn nhất của trọng tài là tính hiệu quả. Nếu kéo dài thì sẽ mất ưu thế cạnh tranh, công lý đến chậm cũng đồng nghĩa không có công lý, khi quá trình giải quyết tranh chấp kéo dài, cộng đồng doanh nghiệp sẽ dần mất niềm tin vào cơ chế trọng tài, đồng thời làm suy giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư" ông thẳng thắn chia sẻ.
Ngoài vấn đề tố tụng, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cũng cho rằng cần nhìn nhận đúng vai trò của Nhà nước đối với hoạt động trọng tài.
Ông nhấn mạnh trọng tài tuy là thiết chế ngoài nhà nước nhưng lại hoạt động trong lĩnh vực đặc biệt liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, quyền công dân và hoạt động tư pháp.
“Không nên nhìn dịch vụ trọng tài như một dịch vụ thông thường, bởi đây là lĩnh vực vô cùng đặc biệt”, ông nói.
Theo ông, vai trò hỗ trợ và giám sát của Nhà nước, đặc biệt là tòa án, là yếu tố rất quan trọng để bảo đảm chất lượng và tính đúng đắn của hoạt động trọng tài.
“Tòa án vừa hỗ trợ trọng tài trong những tình huống cần thiết, vừa giám sát để bảo đảm hoạt động trọng tài tuân thủ đúng pháp luật”, ông cho biết.
Từ những vấn đề trên, ông Ngọc cho rằng quá trình sửa đổi Luật Trọng tài thương mại sắp tới cần tập trung vào ba nhóm vấn đề lớn: mở rộng và làm rõ thẩm quyền của trọng tài; cải cách thủ tục tố tụng theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế; đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý, quản trị và hỗ trợ để trọng tài phát triển hiệu quả hơn trong giai đoạn mới.
Ông Phan Đức Trung: “Doanh nghiệp Việt gần như số không về pháp lý”
Ở góc nhìn tài sản số và fintech, ông Phan Đức Trung - Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cho rằng việc thành lập hội đồng chuyên gia giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực fintech và tài sản số là bước đi rất quan trọng đối với tương lai của Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam.
Ông Phan Đức Trung - Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA)
Theo ông Trung, trong các trung tâm tài chính quốc tế, phần lớn tranh chấp xuyên biên giới đều được xử lý thông qua trọng tài quốc tế thay vì tòa án.
“Hơn 90% tranh chấp quốc tế trong trung tâm tài chính sẽ được giải quyết ở các cơ chế trọng tài”, ông cho biết.
Theo ông, điều này đặc biệt quan trọng với tài sản số - lĩnh vực có tốc độ phát triển quá nhanh và liên quan trực tiếp đến các giao dịch xuyên biên giới. Tuy nhiên, điều khiến ông lo ngại nhất hiện nay là khoảng cách quá lớn giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng hấp thụ pháp lý của doanh nghiệp Việt.
“Nếu nhìn riêng ở góc độ tài sản số thì doanh nghiệp Việt Nam gần như là số không về pháp lý, nhưng lại vượt trội về công nghệ”, ông nói thẳng.
Theo ông Trung, thế giới hiện đang thúc đẩy rất mạnh việc hoàn thiện thể chế cho tài sản số, nhưng quá trình “thẩm thấu” vào doanh nghiệp vẫn còn thấp. Ông cho rằng để một hệ sinh thái tài sản số vận hành hiệu quả cần có 3 yếu tố đồng thời: thể chế pháp lý, doanh nghiệp có năng lực hấp thụ và nhà đầu tư hiểu biết thị trường.
“3 yếu tố này hiện đang phát triển không đồng đều”, ông nhận định.
Đáng chú ý, ông Trung cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt hiện chỉ dừng ở mức “tuân thủ pháp luật” thay vì tham gia góp ý và xây dựng luật.
“Đa phần doanh nghiệp chỉ có bộ phận compliance để tuân thủ, chứ không có lực lượng đủ năng lực tham gia làm luật, đây mới là “điểm hổng lớn nhất” của doanh nghiệp Việt trong giai đoạn hiện nay. Đừng nghĩ tuân thủ là ngồi chờ luật ban hành rồi làm theo. Doanh nghiệp phải tham gia vào quá trình xây dựng luật”, ông nhấn mạnh.
Ông cũng cho rằng hiện nay các cơ quan quản lý như Bộ Công an, Bộ Công Thương hay Bộ Khoa học và Công nghệ đang rất cần tiếng nói từ cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách cho tài sản số và kinh tế số.
“Đây không phải lỗi của cơ quan quản lý. Năng lực làm luật hiện nay đã rất mạnh. Vấn đề là doanh nghiệp chưa chủ động tham gia. Nếu Việt Nam muốn xây dựng thành công một trung tâm tài chính quốc tế đúng nghĩa thì nền tảng pháp lý cho tài sản số, fintech và cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế sẽ là yếu tố mang tính quyết định.” ông Trung chia sẻ.
Ra mắt hội đồng chuyên gia giải quyết tranh chấp FinTech, “dọn đường” cho Trung tâm Tài chính Quốc tế
