Mỗi độ Tết đến xuân về, câu chuyện chiếc áo dài lại trở thành tâm điểm của những cuộc tranh luận không hồi kết trên mạng xã hội lẫn các diễn đàn văn hóa. Năm nay, vấn đề không chỉ dừng lại ở chuyện đẹp hay xấu, hở hang hay kín đáo. Sự xuất hiện tràn lan của những chiếc áo dài với hàng nút tàu chằng chịt, phom dáng lai tạp sườn xám giá rẻ đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về "bản sắc văn hóa".
Khi sự tiện lợi trở thành "kẻ xâm lấn thầm lặng"
Dạo quanh các khu chợ truyền thống hay lướt trên các sàn thương mại điện tử những ngày giáp Tết, không khó để bắt gặp những bộ trang phục được dán nhãn "áo dài cách tân" với giá chỉ từ 100.000 - 200.000 đồng. Điều đáng nói, những bộ trang phục này đang mang trên mình cổ áo cài chéo, hàng nút tàu chạy dọc ngực thay vì khuy bấm bên nách và những họa tiết rồng phượng in trên chất liệu gấm công nghiệp đặc thù của Trung Quốc.
Nhiều người tặc lưỡi cho rằng đó là sự giao thoa văn hóa bình thường. Nhưng nguyên nhân sâu xa nằm ở chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi các công xưởng dệt may khổng lồ của Trung Quốc cho phép sản xuất hàng loạt với chi phí cực thấp. Các tiểu thương Việt Nam vì áp lực cạnh tranh giá đã nhập các phom dáng hoặc vải in sẵn và chi tiết "nút tàu" được giữ lại không phải vì một lựa chọn văn hóa có chủ đích mà đơn giản rẻ và tiện hơn so với kỹ thuật may đo thủ công tinh xảo của truyền thống.
Hệ quả là sự phai mờ văn hóa. Khi một người trẻ mặc bộ trang phục này check-in ngày Tết, bạn bè quốc tế, thậm chí cả người trong nước khó có thể phân biệt đó là trang phục Việt hay một biến thể của trang phục nước khác. Đây chính là biểu hiện của "xâm lấn văn hóa mềm" nơi bản sắc bị xóa nhòa bằng sự tiện lợi và mức giá phải chăng.
Nhìn người lại ngẫm đến ta: Bài học từ "Chiến trường Đông Á"
Để hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề, hãy nhìn sang những người hàng xóm Đông Á, nơi trang phục dân tộc đã trở thành công cụ của ngoại giao và chính trị.
Câu chuyện điển hình nhất là cuộc tranh cãi giữa Hàn Quốc và Trung Quốc về Hanbok. Tại Lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2022, khi một người biểu diễn đại diện Triều Tiên tại Trung Quốc mặc Hanbok, dư luận Hàn Quốc bùng nổ giận dữ. Họ coi đây là hành động "xâm lăng văn hóa", trong khi phía Trung Quốc lập luận đó là trang phục của một trong 56 dân tộc của họ.
Các thành viên BlackPink trong trang phục Hanbok. Ảnh: Tư liệu
Hàn Quốc đã làm gì để tự vệ? Họ không chỉ phản đối bằng lời nói. Chính phủ Hàn Quốc triển khai chiến lược "Hiện đại hóa để bảo tồn". Thông qua "Trung tâm xúc tiến Hanbok" tài trợ cho các nhà thiết kế phát triển chất liệu mới, khuyến khích các nhóm nhạc toàn cầu như BTS, BlackPink mặc Hanbok cách tân khi biểu diễn.
Chiến lược này tạo ra một thương hiệu vô cùng mạnh mẽ. Ngày nay, khi thế giới nhìn thấy phom dáng áo khoác ngắn (jeogori) và váy phồng (chima), họ lập tức liên tưởng đến "Hàn Quốc" và sự sành điệu và vô hiệu hóa mọi nỗ lực tuyên bố chủ quyền từ bên ngoài. Bài học rút ra là sự bảo vệ tốt nhất không phải là lưu giữ quá khứ trong bảo tàng mà là làm cho di sản sống động rực rỡ trong đời sống đương đại.
Trong khi đó, Nhật Bản lại đối mặt với một cuộc khủng hoảng khác. Ngành công nghiệp Kimono từng đạt đỉnh cao với 1,8 nghìn tỷ Yên năm 1981 đã tụt xuống còn khoảng 224 tỷ Yên vào năm 2023 do sự đắt đỏ và phức tạp khi mặc.
Để cứu vãn, Nhật Bản đã thực hiện chính sách "Kinh tế di sản" thông qua mô hình "Hộ chiếu Kimono" tại Kyoto. Du khách mặc Kimono được miễn phí vé bảo tàng, giảm giá nhà hàng. Sáng kiến này biến người mặc thành một phần của cảnh quan du lịch, tạo ra một vòng tròn kinh tế khép kín nuôi sống các nghệ nhân dệt may.
Đâu là cách tân và lai căng?
Quay trở lại với câu chuyện áo dài, chúng ta cần một tư duy lý luận rạch ròi. Nhiều người biện hộ áo dài Raglan thập niên 1960 hay áo dài Lemur cũng là vay mượn phương Tây, vậy tại sao nay lại khắt khe với "nút tàu". Sự khác biệt nằm ở cốt lõi của "ngôn ngữ" thiết kế.
Cách tân là khi ta thay đổi để giải quyết vấn đề công năng hoặc thẩm mỹ nhưng vẫn giữ được cấu trúc cốt lõi. Áo dài Raglan là cuộc cách tân vĩ đại vì nó giải quyết khuyết điểm nhăn nách áo, tôn vinh đường cong người phụ nữ nhưng vẫn giữ nguyên tà xẻ, cổ đứng và sự kín đáo.
Phụ nữ Việt Nam xưa trong tà áo dài Raglan. Ảnh: Life
Ngược lại, lai căng là sự sao chép vô ý thức làm mất đi đặc trưng nhận diện. Việc gắn những chiếc nút tàu to bản, tết dây cầu kỳ - vốn là đặc trưng của trang phục Mãn Thanh hay sườn xám lên áo dài không giải quyết vấn đề gì về công năng mà chỉ là sự "lười biếng" trong thiết kế và tận dụng phụ liệu giá rẻ. Khi chi tiết ngoại lai này lấn át phom dáng chính, chiếc áo dài sẽ trở thành một biến thể của trang phục Trung Hoa, một sản phẩm mang tính hóa trang hơn là di sản văn hóa.
Ranh giới giữa cách tân và lai căng đôi khi mong manh nhưng không phải là không thể phân định. Mexico đã từng đấu tranh với các hãng thời trang nhanh Zara khi họ sao chép họa tiết của người bản địa Mixe, khẳng định đó là tài sản trí tuệ tập thể cần được bảo vệ. Romania cũng đã buộc thương hiệu xa xỉ Louis Vuitton phải gỡ bỏ sản phẩm và xin lỗi khi chiếc áo blouse trong bộ sưu tập nghỉ dưỡng sao chép y hệt chiếc áo truyền thống vùng Sibiu. Điều này cho thấy, trong thế giới phẳng, sự độc bản của văn hóa chính là tài sản quý giá nhất.
Một chiến lược "bảo tồn linh hoạt" cho áo dài Việt Nam
Việt Nam không thể cứ mãi than vãn mỗi khi thấy một chiếc áo dài lai căng xuất hiện. Chúng ta cần một chiến lược hành động tổng thể, có thể gọi là “bảo tồn linh hoạt”.
Thứ nhất, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần phối hợp với các chuyên gia để đưa ra bộ tiêu chuẩn nhận diện áo dài Việt Nam và xét cấp nhãn hiệu "di sản chuẩn". Tất nhiên tiêu chuẩn là tự nguyện áp dụng nhưng rõ ràng đó là một ngọn hải đăng để mọi người hướng tới và soi vào để biết rõ thế nào thực sự là áo dài Việt Nam. Mô hình này học tập từ "Handloom Mark" của Ấn Độ, giúp người tiêu dùng phân biệt được đâu là sản phẩm tôn vinh văn hóa Việt, sử dụng vải nội địa và đâu là hàng gia công lai tạp.
Thứ hai, thay vì quy định cho các nữ sinh mặc áo dài như một đồng phục bắt buộc gây gò bó hãy đưa kiến thức về lịch sử trang phục vào nhà trường. Học sinh cần được hiểu tại sao tà áo lại xẻ, tại sao cổ áo lại dựng, để từ đó hình thành niềm tự hào tự thân chứ không phải sự áp đặt.
Thứ ba là dùng kinh tế để nuôi văn hóa. Mô hình "Hộ chiếu Áo dài" (Áo Dài Passport) hoàn toàn khả thi tại Huế, Hội An hay Hoàng thành Thăng Long. Tưởng tượng, nếu du khách mặc áo dài đúng chuẩn được miễn phí vé tham quan, được giảm giá cà phê họ sẽ có động lực để tìm thuê những bộ trang phục chất lượng thay vì mua đại một bộ đồ rẻ tiền ngoài chợ. Khi cầu về áo dài chất lượng tăng, nguồn cung áo dài giá rẻ lai căng sẽ tự khắc bị thu hẹp.
Thứ tư, các hội nhóm yêu di sản cần tiếp tục vai trò phản biện nhưng cần chuyển từ chỉ trích cực đoan sang cung cấp kiến thức. Đồng thời, các nhà làm phim, nghệ sĩ nổi tiếng – những người có sức ảnh hưởng lớn hãy luôn tâm niệm mỗi trang phục khoác lên người là một thông điệp văn hóa. Đừng để sự thiếu hiểu biết của một cá nhân làm lệch lạc nhận thức của cả một thế hệ khán giả.
Hàn Quốc đã biến Hanbok thành biểu tượng sành điệu, Nhật Bản biến Kimono thành tài sản du lịch. Việt Nam với kho tàng áo dài phong phú và câu chuyện lịch sử hào hùng hoàn toàn có thể làm được điều tương tự. Chúng ta cách tân để áo dài thở cùng nhịp sống đương đại, nhưng phải dựa trên sự thấu hiểu cội rễ. Để khi bước ra thế giới, tà áo là lời khẳng định kiêu hãnh: "Tôi là Việt Nam" chứ không phải là một bản sao mờ nhạt của bất kỳ nền văn hóa nào khác.
Diễn viên Tú Vi mặc áo dài:
(Video chỉ mang tính minh họa). Nguồn: Tú Vi
Ý kiến của bạn ra sao về việc áo dài bị lai căng? Mọi ý kiến của bạn xin gửi về địa chỉ [email protected].
